Musea en duurzame sociale en maatschappelijke ontwikkeling – Overzicht in Franstalig België, ICOM

Open Museum verscheen onlangs in La Vie des Musées,[1] het ICOM-tijdschrift dat wordt uitgegeven door de Association francophone des musées de Belgique. Het artikel geeft een overzicht van Open Museum, haar aanpak, belangrijkste principes en uitdagingen, alsook de impact van musea op de huidige samenleving. Het bevat ook verschillende voorbeelden van goede praktijken van musea in Brussel op het gebied van toegankelijkheid en inclusie.

Disclaimer: Dit artikel verscheen oorspronkelijk in het tijdschrift La Vie des Musées, en werd vertaald naar het Nederlands om ook op de site van Open Museum toegankelijk te zijn. Het originele artikel, met bijbehorende afbeeldingen en lay-out, is beschikbaar hier : La Vie des Musées- Article Musée et inclusion Open Museum

Musea en inclusie : Open Museum, een initiatief van Brussels Museums

In een wereld die wordt geteisterd door economische, sociale en ecologische crises, spelen musea een essentiële rol in de sociale cohesie en interculturele dialoog. Hun missie gaat verder dan alleen het bewaren van collecties; ze zijn ook actoren van inclusie en sociale transformatie. De definitie die ICOM in 2022 heeft aangenomen, illustreert deze evolutie:

“Een museum is een permanente instelling zonder winstoogmerk, in dienst van de samenleving, gericht op het onderzoeken, verzamelen, bewaren, interpreteren en tentoonstellen van materieel en immaterieel erfgoed. Musea zijn openbaar, toegankelijk en inclusief en bevorderen diversiteit en duurzaamheid.”[2]

De gezondheidscrisis heeft echter politieke verklaringen aan het licht gebracht waarin wordt gesteld dat cultuur ‘niet essentieel’ is. Geconfronteerd met deze uitdagingen biedt het initiatief Open Museum, gedragen door de federatie Brussels Museums, een concrete en innovatieve aanpak om de inclusie en toegankelijkheid binnen museale instellingen te versterken. Dit artikel onderzoekt deze aanpak, de uitdagingen ervan en de impact ervan op de plaats van musea in de huidige samenleving.

Open Museum: een initiatief voor inclusie

Brussels Museums is een onafhankelijke federatie die meer dan 125 Brusselse musea verenigt. Haar rol bestaat erin deze instellingen te promoten, hun toegankelijkheid voor diverse doelgroepen – met name jongeren – te bevorderen en professionals uit de sector te begeleiden aan de hand van opleidingen en samenwerkingsinitiatieven.

Met dit doel voor ogen heeft Brussels Museums Open Museum gelanceerd, een project dat een meer inclusieve cultuur in de musea van de hoofdstad wil stimuleren. Dit initiatief is gebaseerd op een streven naar openheid, toegankelijkheid en actieve participatie van doelgroepen die nog te vaak gemarginaliseerd worden in culturele instellingen.

De belangrijkste doelstellingen van Open Museum zijn: professionals bewust maken van sociale en maatschappelijke uitdagingen, musea begeleiden bij het invoeren van een inclusief beleid en een netwerk creëren tussen culturele en sociale actoren om duurzame samenwerkingen te stimuleren.

Deze acties zijn erop gericht om musea te herdefiniëren als belangrijke actoren in de opbouw van een rechtvaardigere en inclusievere samenleving.

Inclusie en toegankelijkheid: concepten en uitdagingen

Hoewel de begrippen inclusie en toegankelijkheid vaak door elkaar worden gebruikt, verwijzen ze naar verschillende realiteiten.

Toegankelijkheid heeft tot doel fysieke, zintuiglijke of financiële hindernissen weg te nemen die bepaalde mensen verhinderen een museum te bezoeken.

Inclusie omvat een bredere aanpak, die erop gericht is minderheden actief te integreren in de museumervaring.

Belgische musea staan voor verschillende uitdagingen:

• Een gebrek aan personeel en financiële middelen om inclusieve projecten te ontwikkelen. Een recente studie benadrukt de diversiteit van de situaties binnen de Brusselse musea: sommige instellingen beschikken over gekwalificeerd personeel, terwijl anderen kampen met een tekort aan werktijd en grotendeels afhankelijk zijn van vrijwilligers om het gebrek aan middelen te compenseren.[3]
• Een beperkte vertegenwoordiging van culturele diversiteit in collecties en programma’s, waar ondanks een toename van het aantal verhalen, de Geschiedenis met hoofdletter G – beschouwd als universeel – nog steeds overheerst en weinig ruimte laat voor alternatieve perspectieven.
• Onvoldoende opleiding van het personeel op het gebied van inclusie.

Ondanks deze uitdagingen ontstaan er strategieën, met name de betrokkenheid van lokale gemeenschappen bij het gezamenlijk opzetten van tentoonstellingen en het organiseren van participatieve workshops.

Methodologie van de ‘5 p’s’, bewustmaking van professionals en concrete voorbeelden van inclusieve praktijken

Om deze uitdagingen het hoofd te bieden, hanteert Open Museum een allesomvattende aanpak die rekening houdt met alle aspecten van het museum. De methodologie is gebaseerd op vijf strategische pijlers, de zogenaamde 5P’s. Deze maken het mogelijk om op verschillende niveaus actie te ondernemen om duurzame en systemische inclusie te bevorderen. Deze pijlers zijn gedefinieerd om de principes van universele toegankelijkheid te integreren, rekening houdend met de uiteenlopende behoeften van bezoekers (gezinnen met kinderwagens, rolstoelgebruikers, bezoekers met een tijdelijke mobiliteitsbeperking, enz.), maar ook bredere voordelen die deze aanpassingen en bewustmakingsacties met zich meebrengen. Elke inclusieve maatregel die voor een specifiek publiek is bedacht, komt via een domino-effect ten goede aan alle bezoekers en draagt bij aan een gastvrijere museumervaring.

1. Personeel: de museumteams opleiden en bewustmaken;
2. Publiek: een beter begrip creëren van de behoeften van bezoekers met verschillende culturele, sociale of economische achtergronden;
3. Programmatie: inclusieve thema’s integreren die representatief zijn voor bezoekers met verschillende achtergronden;
4. Partnerschappen: samenwerkingsverbanden aangaan met sociale en educatieve actoren;
5. Plaats (gebouwen): de fysieke toegankelijkheid van museumruimtes verbeteren.

Dankzij deze systematische aanpak kunnen musea evolueren naar een inclusief model en tegelijkertijd een duurzame impact hebben op hun publiek.

Een van de speerpunten van Open Museum is het opleiden en sensibiliseren van museumprofessionals rond inclusieve praktijken. Daartoe worden opleidingen op verschillende niveaus (beginners, halfgevorderden, gevorderden) en op maat gemaakte sessies aangeboden aan de verschillende museumdiensten. Tot nu toe werden deze opleidingen opgezet voor tentoonstellingscuratoren, onthaal- en bewakingspersoneel, gidsen en culturele bemiddelaars. Op termijn wil Open Museum deze aanpak uitbreiden naar andere sleutelsectoren, zoals communicatie, human resources, management, mecenaat en logistiek, om inclusie volledig te integreren in alle niveaus van de instelling.

Hier volgen enkele concrete voorbeelden van opleidingen georganiseerd door Open Museum:

• Co-creatie en link met de samenleving: de publieken volledig integreren in de programmering en bemiddeling.
• ‘Cognitive bias’ en de strijd tegen microagressies: vooroordelen begrijpen en ontrafelen om de ontvangst, het toezicht en het teamwerk te verbeteren.
• Publiek in alfabetisering en FLE/NT2: bezoeken en pedagogische hulpmiddelen aanpassen aan de behoeften van het publiek dat Frans of Nederlands leert.
• Zorgzaamheid bij het ontwerpen van tentoonstellingen: nadenken over de relaties tussen kunstenaars, teams en publiek vanuit een benadering van wederzijdse zorgzaamheid.

Door deze concrete hulpmiddelen aan te bieden, versterkt Open Museum het vermogen van professionals om de infrastructuur, de parcours en de activiteiten van musea aan te passen aan de realiteit en de behoeften van het publiek.

In dit kader hebben verschillende Franstalige Belgische musea al opmerkelijke initiatieven ondernomen in samenwerking met lokale verenigingen. Deze initiatieven brengen innovatieve oplossingen en inspirerende praktijken onder de aandacht:

• BELvue museum:[4] door pedagogische activiteiten aan te bieden die zijn afgestemd op nieuwkomers en asielzoekers, zoals het project 2 (t)huizen, 1 museum, slaat het museum een brug tussen cultureel erfgoed en sociale integratie. Door mensen met verschillende achtergronden aan het woord te laten, bevorderen deze initiatieven een levendige en pluralistische bemiddeling van de Belgische geschiedenis en versterken ze tegelijkertijd de inclusie van de deelnemers.
• Train World: het museum biedt zintuiglijke parcours aan die speciaal zijn ontworpen voor bezoekers met specifieke noden, zoals het Multisenso rail-parcours[5] om de stoomtrein te ontdekken met behulp van een kleine locomotief en een gids/verteller. Deze meeslepende ervaringen maken het mogelijk om de manier waarop musea met een divers publiek omgaan opnieuw te definiëren.

Deze voorbeelden illustreren de positieve impact van een inclusieve aanpak, zowel voor bezoekers als voor de museummedewerkers zelf. Al meer dan twintig jaar zetten de Brusselse musea zich actief in voor deze aanpak, overtuigd van hun rol in de opbouw van een meer open en solidaire samenleving. Veel van hen ontwikkelen initiatieven in samenwerking met gespecialiseerde verenigingen en investeren in permanente opleiding om beter aan de verwachtingen van het publiek te kunnen voldoen.

Musea en inclusie: begeleiden, opleiden en samen innoveren

Open Museum werkt samen met musea om hun rol in de hedendaagse samenleving te herzien. Door strategische partnerschappen te bevorderen, helpt het initiatief musea om plaatsen van sociale transformatie te worden. Dankzij deze samenwerkingen kunnen musea zich aanpassen aan de behoeften van hun publiek. Deze acties versterken de relevantie van musea als dynamische ruimtes voor culturele uitwisseling en collectieve reflectie. Enkele belangrijke voorbeelden van Brusselse musea die zich inzetten voor deze dynamiek zijn:

• Het Maison Autrique: heeft een partnerschap ontwikkeld met lokale scholen om jongeren bewust te maken van het architecturale erfgoed. Dit soort projecten bevordert niet alleen de cultuur rond het erfgoed, maar versterkt ook de banden tussen het museum en de lokale gemeenschap. De betrokkenheid van jonge generaties draagt bij tot een bewustwording van het belang van de architecturale geschiedenis van hun stad.[6]
• Het Muziekinstrumentenmuseum (MIM): biedt interactieve rondleidingen die speciaal zijn aangepast aan blinden en slechtzienden, waardoor ze een verrijkende zintuiglijke ervaring bieden. Deze rondleidingen maken gebruik van tactiele hulpmiddelen, audio-opnames en praktische demonstraties om muziekinstrumenten voor iedereen toegankelijk te maken. Dit soort initiatieven bevordert een inclusieve museumervaring en maakt muziekcultuur tot een gemeenschappelijk goed dat door iedereen kan worden gedeeld.[7]
• Het Museum van de Stad Brussel – Broodhuis: organiseert verschillende specifieke acties om haar collecties toegankelijk te maken voor een divers publiek. Het biedt bezoeken aan die zijn aangepast aan dove en slechthorende personen in de Franstalige Belgische gebarentaal (LSFB). Het ontwikkelt ook andere initiatieven, zoals het spelparcours “Menez l’enquête avec saint Michel” (“Ga op onderzoek uit met Sint-Michiel”), dat is ontworpen voor bezoekers met een verstandelijke beperking. Deze initiatieven zijn bedoeld om een publiek te bereiken dat van oudsher ver verwijderd is van culturele instellingen en iedereen een unieke ontdekkingservaring van het Brusselse erfgoed te bieden.[8]

Deze initiatieven van musea, die aansluiten bij de doelstellingen van Open Museum, laten zien hoezeer openheid en sociale innovatie prioriteiten zijn geworden voor culturele instellingen, die hun rol opnieuw uitvinden om beter met hun gemeenschappen te kunnen communiceren.

Inclusie in de programmatie: van kunst naar sociale actie

Museumprogrammatie is verre van neutraal, maar een belangrijke motor voor sociale verandering. Door werken en thema’s te presenteren die actuele kwesties onder de aandacht brengen – migratie, diversiteit, feminisme, ongelijkheid – kunnen musea de huidige maatschappelijke uitdagingen weerspiegelen en ter discussie stellen.

Daarom wil Brussels Museums het goede voorbeeld geven met twee toonaangevende evenementen: de Nocturnes en de Museum Night Fever. Er is de afgelopen jaren grondig nagedacht over hoe toegankelijkheid een centraal onderdeel van deze evenementen kan worden, in plaats van een simpele last-minute aanpassing. Deze aanpak is gebaseerd op een globale strategie die is opgebouwd rond de ‘5 P’s’. In het kader van de Nocturnes 2025 illustreren initiatieven zoals feministische rondleidingen en rondleidingen in LSFB (Belgische Franstalige gebarentaal) deze wil tot openheid. Tegelijkertijd worden deze acties begeleid door een opleidingsprogramma over fysieke toegankelijkheid en de verspreiding van essentiële informatie voor de autonomie van bezoekers en bezoeksters met een handicap, waarbij alle deelnemende musea betrokken zijn.

De opname in de programmatie draagt dus bij tot de transformatie van musea, die niet langer louter gebouwen zijn. Ze worden leefruimtes waar bezoekers elkaar kunnen ontmoeten, van gedachten kunnen wisselen en een gemeenschap kunnen vormen. Deze benaderingen bevorderen een participatieve en gediversifieerde benadering van cultuur. Ze stellen musea in staat een centrale rol te spelen in het creëren van duurzame sociale banden. Ze tonen ook het belang aan van inclusiestrategieën en beleidsmaatregelen die, door dergelijke initiatieven te ondersteunen, deze ruimtes opener en toegankelijker maken voor iedereen.

Conclusie: Musea als modellen voor de maatschappij

Musea zijn niet langer louter plaatsen waar voorwerpen worden bewaard: het zijn ruimtes voor dialoog en sociale transformatie. Op basis van initiatieven zoals Open Museum versterken ze hun engagement voor een meer inclusieve en participatieve samenleving. Deze vooruitgang vereist echter duurzame politieke en financiële steun, alsook een voortdurende opleiding van professionals uit de sector om de effectieve implementatie ervan te garanderen.

ICOM zet een belangrijke stap door inclusie en toegankelijkheid centraal te stellen in de missie van musea. Brussels Museums belichaamt deze dynamiek door aangepaste tools te ontwikkelen en de samenwerking met sociale actoren te intensiveren. Om deze inspanningen ten volle te laten renderen, is het essentieel om toegankelijkheid vanaf het ontwerpstadium van ruimtes en diensten te integreren, zodat aan de behoeften van een breed publiek kan worden voldaan.

Deze oproep tot actie nodigt elk museum uit om zich actief in te zetten voor deze transformatie, door inclusie en duurzaamheid tot fundamentele prioriteiten te maken. Door hun praktijken te herzien, kunnen musea echte motoren van verandering worden en modellen voor een meer solidaire en rechtvaardige samenleving.

Interview met Julie Desbois-Jones, coördinatrice van het Open Museum-initiatief, en Eléonore Duchêne, verantwoordelijke voor digitale ontwikkeling en toerisme voor de Musea van de Stad Brussel.

© Photo : Melissa Fauve

[1] Desbois-Jones, Julie & Duchêne, Eléonore. (2025). Musées et Inclusion : Open Museum, une initiative de Brussels Museums. La Vie des Musées. Musées et développement social et sociétal durable – Panorama en Belgique francophone, 31, 54-59.

[2] ICOM, Museum, Nederlandse vertaling van de nieuwe museumdefinitie, 2023, International Council of Museums, 2023, https://icom.nl/nl/over-icom/museumdefinitie.

[3] Wynants J.-M., « Près de 9.000 emplois dépendent des musées bruxellois », Le Soir, 11 december 2024, www.lesoir.be/641686/ article/2024-12-11/pres-de-9000-emplois-dependent-des- musees-bruxellois.

[4] Voor meer informatie over het project 2 (t)huizen, 1 museum, zie: BELvue Museum – Een museum voor iedereen. Www.belvue.be.

[5] Voor meer informatie over het project Multisensorail, zie: Train World – Een inclusief museum.https://trainworld.be/plan-je-bezoek/inclusief-museum/multisenso-rail/.

[6] Maison Autrique: Schoolpartnerschappen voor bewustmaking rond architecturaal erfgoed. www.maisonautrique.be.

[7] Muziekinstrumentenmuseum. Interactieve bezoeken voor blinde en slechtziende personen. https://www.mim.be.

[8] Museum van de Stad Brussel. Toegankelijkheid en inclusieve activiteiten. www.brusselscitymuseum.brussels.